Jak zabezpieczyć rodzinę na wypadek śmierci? Testament, polisy i teczka bezpieczeństwa

Wyobraź sobie, że nagle Cię zabrakło. Twoja rodzina musi w ciągu kilku dni zorganizować pogrzeb, a w niedługim czasie po pogrzebie ogarnąć kwestie dotyczące spadku, rachunków, zawartych przez Ciebie umów i polis. Największym wyzwaniem jest to, że zazwyczaj większość osób nie wie, od czego zacząć. Zastanawiają się, czy zostawiłeś testament, gdzie znajdują się najważniejsze dokumenty, w którym Towarzystwie Ubezpieczeniowym miałeś ubezpieczenie na życie. Wbrew pozorom nie jest to rzadki scenariusz. To scenariusz większości polskich domów, gdzie rozmowa z bliskimi na temat tego co będzie po ich śmierci wciąż pozostaje w strefie dyskomfortu.

Według badania Związku Przedsiębiorstw Finansowych i IRG SGH z 2024 roku aż 90% Polaków nie sporządziło testamentu. Nawet wśród osób powyżej 64. roku życia zrobiła to tylko co szósta osoba. Jeszcze mniej osób zostawia swoim bliskim komplet informacji o polisach, otwartych kontach w banku oraz posiadanym majątku.

Co się dzieje, gdy nie zostawisz swoim najbliższym żadnych instrukcji

Śmierć bliskiej osoby to cios dla najbliższych. A na żałobę natychmiast nakładają się formalności, których nie można bagatelizować i trzeba je w krótkim czasie ogarnąć. Pojawia się pytanie, który dom pogrzebowy wybrać, gdzie zgłosić zgon bliskiej osoby, co z bieżącymi zobowiązaniami, co z podpisanymi umowami, co być może z firmą, którą nasz bliski prowadził? Jeśli zmarły nie zostawił swoim najbliższym żadnych wskazówek, rodzina skazana jest na działanie po omacku.

Najważniejszą kwestią, o której mało kto wie jest to, że ubezpieczyciel po Twojej śmierci sam nie zgłosi się do Twojej rodziny z wypłatą pieniędzy z polisy na życie. Świadczenie wypłacane jest wyłącznie na wniosek osoby uprawnionej. Jeśli uposażony nie wie, że taka polisa istnieje, pieniądze po prostu będą wciąż u ubezpieczyciela. Roszczenie przedawnia się co do zasady po trzech latach. Po tym czasie Towarzystwo Ubezpieczeniowe może odmówić wypłaty.

W Polsce nie ma też centralnej bazy polis na życie. Od wielu lat mówi się o problemie tak zwanych uśpionych polis, to jest umów ubezpieczenia, o których uposażeni w ogóle nie wiedzą, więc świadczenia mogą nigdy nie być wypłacone. Jeśli rodzina bliskiego zmarłego podejrzewa, że polisa została przez niego zawarta, ale nie ma wiedzy w jakim Zakładzie Ubezpieczeń to, aby dowiedzieć się gdzie ona jest, będzie musiała wysłać oficjalne zapytania do wszystkich Towarzystw Ubezpieczeniowych.

Trzy realne scenariusze

• Polisa, o której nikt nie wiedział. Mąż od lat opłacał ubezpieczenie na życie z sumą ubezpieczenia rzędu kilkuset tysięcy złotych. Żona dowiedziała się o nim przypadkiem, przeglądając wyciągi bankowe. Dwa lata po jego śmierci. Zdążyła przed przedawnieniem o kilka miesięcy.
• Spadek bez testamentu i konflikt w rodzinie. Brak testamentu oznacza dziedziczenie ustawowe i współwłasność wszystkich składników majątku. Podział spadku między skłóconymi spadkobiercami potrafi ciągnąć się w sądzie latami, a w tym czasie nikt nie może swobodnie dysponować mieszkaniem, czy oszczędnościami.
• Firma bez sternika. Śmierć wspólnika lub przedsiębiorcy uruchamia mechanizmy, na które rodzina musi zareagować szybko takie jak zobowiązania wobec klientów i kontrahentów, sprawy pracownicze, rachunki firmowe. Bez wskazanej osoby i instrukcji firma może stracić płynność w kilka tygodni.

Teczka bezpieczeństwa, czyli jedno miejsce z instrukcją „co robić” na wypadek, gdyby Cię zabrakło

Teczka bezpieczeństwa to miejsce (w formie papierowej lub cyfrowej), w którym Twoja bliska osoba, żona, mąż, partner lub partnerka, znajdzie instrukcję postępowania na wypadek Twojej śmierci oraz wszystkie istotne dokumenty oraz informacje. Jej skompletowanie wymaga trochę wysiłku i zaangażowania, ale bardzo ułatwia najbliższym przejście przez ten trudny etap.

Co powinna zawierać teczka bezpieczeństwa

• Teczka bezpieczeństwa powinna zawierać testament lub informację, że nie został sporządzony i dlaczego. Jeśli testament został spisany w formie aktu notarialnego, wystarczy umieścić w niej informację, u którego notariusza został sporządzony i czy dokument ten jest zarejestrowany w Notarialnym Rejestrze Testamentów.
• Kontakt do notariusza. Przy sporządzeniu testamentu sprawa spadkowa może odbyć się w całości u notariusza (akt poświadczenia dziedziczenia), z pominięciem czasochłonnej drogi sądowej.
• Kontakt do agenta ubezpieczeniowego. To osoba, która może pomóc rodzinie zmarłego dopełnić formalności związanych z wypłatą świadczeń z polis oraz osoba, która może posiadać wiedzę, jakie umowy ubezpieczenia zmarły posiadał.
• Polisy ubezpieczeniowe w formie oryginałów albo ich spisu zawierającego m.in. nazwę Towarzystwa Ubezpieczeniowego, numer polisy, czego polisa dotyczy, kto w polisie wskazany jest jako uposażony.
• Dane na temat otwartych rachunków bankowych i maklerskich jeżeli takie zmarły posiadał. Numery rachunków oraz nazwy instytucji bankowych. W tym punkcie ważne jest, aby nie wpisywać haseł dostępowym do kont bankowych. Spadkobiercy zmarłego powinni uzyskać tylko dostęp do listy rachunków i kont maklerskich, a dostęp do nich będą mogli uzyskać na podstawie dokumentów spadkowych, jednak najpierw muszą wiedzieć, gdzie się zwrócić.
• Spis posiadanego majątku m.in. posiadanych nieruchomości, pojazdów, udziałów w spółkach, wartościowych przedmiotów.
• Kontakt do kompetentnej osoby w firmie. Jeśli prowadzisz działalność gospodarczą lub jesteś wspólnikiem w firmie. W teczce powinieneś wskazać, kto może przejąć obsługę zobowiązań wobec klientów i partnerów biznesowych.
• Kontakt do wykonawcy testamentu, jeśli takiego wykonawcę powołałeś.

Pamiętaj! Teczkę przechowuj w miejscu znanym bliskiej Ci osobie i aktualizuj informacje w niej zawarte przynajmniej raz w roku lub też po każdej zmianie polisy, rachunku bankowego, czy też sytuacji rodzinnej.

Testament porządkuje prawo, polisa daje pieniądze

Te dwa instrumenty często się myli, a działają zupełnie inaczej a najlepie razem.

Testament decyduje, kto i w jakiej części dziedziczy majątek po Tobie. Bez niego stosuje się dziedziczenie ustawowe, które nie zawsze odpowiada Twojej woli. Dla przykładu partner bez ślubu nie dziedziczy ustawowo nic. Testament nie daje jednak rodzinie szybkiej gotówki. Zanim spadkobiercy uzyskają dostęp do majątku mogą minąć tygodnie lub miesiące.

Polisa na życie działa odwrotnie. Świadczenie dla wskazanego uposażonego nie wchodzi do masy spadkowej, jest zwolnione z podatku od spadków i darowizn i wypłacane zwykle w ciągu około 30 dni od zgłoszenia. To pieniądze, które mogą być spożytkowane na organizację pogrzebu, spłatę zobowiązań, zachowki oraz codzienne wydatki rodziny. Środki dostępne wtedy, gdy kwestie spadku są wciąż ustalane. Jest jedna ważna kwestia z tym związana. Uposażony powinien wiedzieć, że polisa istnieje, i sam zgłosić się o wypłatę świadczenia.

Formalności, które i tak czekają Twoich bliskich

Nawet najlepiej przygotowana teczka nie zwolni rodziny z drogi administracyjnej. Warto, żeby instrukcja w teczce ją opisywała:

1. Uzyskanie odpisów aktu zgonu z Urzędu Stanu Cywilnego. Możesz od razu przygotować kilka egzemplarzy, będą potrzebne w banku, u ubezpieczyciela, w ZUS i u notariusza.
2. Złożenie oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku. Spadkobierca ma na to 6 miesięcy od dnia, w którym dowiedział się o powołaniu do spadku.
3. Uzyskanie stwierdzenia nabycia spadku (sąd) lub aktu poświadczenia dziedziczenia (notariusz). Również w kilku egzemplarzach.
4. Zgłoszenie nabycia spadku do Urzędu Skarbowego. Najbliższa rodzina, składając odpowiedni formularz w ciągu 6 miesięcy, może skorzystać z całkowitego zwolnienia z podatku od spadków i darowizn. Przegapienie terminu może oznaczać obowiązek zapłacenia podatku.
5. Złożenie wniosku o wypłatę do ubezpieczyciela. Najlepiej zrobić to za pośrednictwem agenta ubezpieczeniowego, który pomoże dopilnować dokumentów i terminów.
6. Wniosek do ZUS o zasiłek pogrzebowy, a jeśli zmarły miał dzieci na utrzymaniu również o rentę rodzinną.
7. Kontakt z pracodawcą zmarłego w sprawie odprawy pośmiertnej.
8. Przy planach sprzedaży odziedziczonej nieruchomości pamiętaj o zasadach podatku dochodowego przy zbyciu przed upływem 5 lat (liczonych od nabycia przez spadkodawcę).

Od czego zacząć? Plan na jeden wieczór

Nie musisz robić wszystkiego naraz. Zacznij od czterech najważniejszych kroków. Jako pierwszy krok zrób symulację, jak wygląda w Twoim przypadku dziedziczenie ustawowe. Przemyśl swoją sytuację i napisz testament. Wylicz wartość netto majątku i swoich zobowiązań. Na koniec sprawdź, czy Twoje polisy pokryłyby spłatę zobowiązań, ewentualne zachowki i codzienne wydatki rodziny przez co najmniej kilkanaście miesięcy.

FAQ – najczęstsze pytania

Czy ubezpieczyciel powiadomi rodzinę o polisie po śmierci ubezpieczonego?

Nie. Towarzystwo wypłaca świadczenie wyłącznie na wniosek osoby uprawnionej, po zgłoszeniu zgonu i złożeniu wymaganych dokumentów. Zakład Ubezpieczeń bez odpowiedniego wniosku/zgłoszenia nie podejmuje żadnych działań z własnej inicjatywy. Dlatego bliscy zmarłego powinni wiedzieć, że polisa istnieje i gdzie jej mogą szukać.

Jak sprawdzić, czy zmarły miał polisę na życie?

Nie ma centralnej bazy polis. Trzeba przejrzeć dokumenty i wyciągi bankowe (cykliczne składki), można zapytać pracodawcę o ubezpieczenie grupowe i skontaktować się z agentem ubezpieczeniowym, z którym zmarły współpracował. W ostateczności można wysłać zapytania do Towarzystw Ubezpieczeniowych działających na rynku.

Ile czasu ma uposażony na zgłoszenie wniosku o wypłatę z polisy?

Roszczenie przedawnia się co do zasady po 3 latach. Po tym terminie ubezpieczyciel może odmówić wypłaty, dlatego nie warto zwlekać ze zgłoszeniem.

Czy pieniądze z polisy na życie wchodzą do spadku?

Nie, jeśli w polisie wskazano uposażonego. Świadczenie trafia bezpośrednio do niego, poza postępowaniem spadkowym, i jest zwolnione z podatku od spadków i darowizn. Uposażony otrzyma pieniądze nawet wtedy, gdy odrzuci zadłużony spadek.

Czy testament własnoręczny wystarczy?

Testament napisany w całości pismem ręcznym, opatrzony datą i podpisem, jest ważny. Testament notarialny jest jednak trudniejszy do podważenia, nie zginie w szufladzie i może być zarejestrowany w Notarialnym Rejestrze Testamentów, dzięki czemu rodzina łatwo może go odnaleźć.

Źródła

• Badanie ZPF i IRG SGH o testamentach Polaków (2024) – omówienie: 300gospodarka.pl
• Zasady wypłaty świadczeń i przedawnienie roszczeń z polis na życie – cuk.pl
• Problem „uśpionych polis” i brak centralnej bazy ubezpieczeń – subiektywnieofinansach.pl
• Kodeks cywilny, art. 831 (uposażony), art. 1012–1015 (przyjęcie i odrzucenie spadku) – isap.sejm.gov.pl
• Zwolnienie z podatku dla najbliższej rodziny (SD-Z2) – podatki.gov.pl